Missing link

Wat is de missing link tussen WikiLeaks en de geschiedenis van de geesteswetenschappen? Gisteren kreeg ik bij toeval het antwoord onder ogen in de gedrukte editie van de Volkskrant: het schilderij De ambassadeurs van Hans Holbein uit 1533. Rutger Pontzen koppelt in zijn rubriek Archetype de Amerikaanse diplomaten die door de acties van Julian Assange in hun onderbroek staan met Holbeins schilderij van twee ambassadeurs aan het Britse hof: “met uitgestreken gezichten en een nietszeggende blik in de ogen als pokerspelers die wat te verbergen hebben.” En dat blijken ze nu ook inderdaad te hebben; hun persoonlijke observaties liggen voor iedereen te lezen op straat in plaats van netjes opgeborgen in het archief en pas na dertig jaar voor geïnteresseerden te raadplegen.

Maar hoe zit het dan met die link met de geesteswetenschappen? Opvallend genoeg staat hetzelfde schilderij van Holbein op Rens Bods De vergeten wetenschappen. Een geschiedenis van de humaniora. Met dezelfde achterliggende gedachte wellicht? De geesteswetenschappen, die net als die ambassadeurs, hun geheimen verborgen proberen te houden totdat iemand met de kennis en durf als Rens ‘Assange’ Bod die geheimen weet te ontsluieren? De waarheid is, zoals altijd, veel prozaïscher. Bod licht namelijk zelf op zijn weblog zijn keuze voor juist dit schilderij op het voorplat van zijn boek alsvolgt toe:

(1) Veel van de afgebeelde voorwerpen verwijzen naar de artes liberales, ofwel de vrije kunsten: de grammatica, dialectica, retorica, geometrie, aritmetica, muziek en astronomie. In de tijd waarin het schilderij tot stand is gekomen vormden de humaniora en de studie der natuur een vrijwel onlosmakelijke eenheid. (…) (2) De relatie tussen religie en wetenschap wordt op meerdere wijzen uitgedrukt in het schilderij: een seculier en een religieus persoon staan naast elkaar en kijken ons aan. Maar tussen hen staat de wereld der wetenschap: van de studie der muziek, tekst en grammatica tot de astronomie, wiskunde en geografie. (…) (3) Het vreemde object op de voorgrond is een schedel die is afgebeeld in vervormd perspectief dat bekend staat als ‘anamorfose’. Als je schuin tegen de zijkant van de afbeelding aankijkt, zie je de schedel in normale proporties. Hoewel deze afbeelding waarschijnlijk een vanitas-symbool uitdrukt, verwijst ze in de context van mijn boek naar een van de belangrijkste ontdekkingen in de alfawetenschappen: het lineair perspectief beschreven door Leon Battista Alberti (1435). (…) Het is niet zo dat ik met de keuze van deze afbeelding wil stellen dat de geesteswetenschappen zoals we deze nu kennen vooral zijn ontstaan in de vroegmoderne tijd. Zeker, deze tijd is van zeer groot belang geweest, maar ik had net zo goed een 19e eeuwse, een klassieke of middeleeuwse afbeelding kunnen kiezen, of een afbeelding van de Indiase taalkundige Panini of van de Perzische polyhistor Al-Biruni. Uiteindelijk gaf de schoonheid van de afbeelding de doorslag.

Meer uitleg over de symboliek in Holbeins schilderij is op dit filmpje te zien. Of in deze kortere.

Het maakt mij overigens wel nieuwsgierig naar andere boeken waar Holbeins De Ambassadeurs op de omslag is gebruikt. Enkele weken geleden verscheen daarover een aardig artikel in de Volkskrant, het herhaald gebruik van bepaalde schilderijen of andere afbeelding op boekomslagen. Of is het voor De Ambassadeurs de eerste keer? Dat kan ik me nauwelijks voorstellen.

P.S. Lees overigens de fraaie recensie van Bods boek van Michiel Leezenberg, ook van gisteren maar dan in de NRC. En lees het boek zelf; het is de moeite meer dan waard.

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: